De overgang op het werk:
heeft dit ermee te maken?
Het is een gewone dinsdagmiddag op kantoor. Je zit achter je twee grote beeldschermen te werken, je voelt je vermoeid, je concentratie is minder goed dan normaal en je ogen branden en voelen droog en korrelig aan, alsof er een fijn laagje zand onder je oogleden zit. Voor de zoveelste keer die dag pak je het flesje oogdruppels uit je lade. Even geeft het verlichting, maar na een kwartier staar je weer knipperend naar je scherm.
Gefrustreerd loop je naar de Facilitaire Dienst en vraag je aan je collega Hans: “Zeg Hans, waarom staan de instellingen van de airco de laatste tijd zo extreem droog afgesteld?”
Hans kijkt je verbaasd aan: “De airco? Die draait al twee jaar op precies dezelfde stand. Iedereen is er erg tevreden over, dat bleek nog uit de arbo-enquête in april.”
Je loopt verward terug naar je bureau. Hoe kan het dan dat mijn ogen zo vreselijk droog zijn? En waarom kost het me vanmiddag zoveel moeite om me te concentreren? Steeds meer vrouwen merken in deze levensfase dat de overgang op het werk invloed krijgt op hun energieniveau en werkvermogen.
Het belletje dat gaat rinkelen
Als je last hebt van droge ogen op kantoor, denk je waarschijnlijk eerst aan intensieve beeldschermtijd of een kapot ventilatiesysteem. Toch kan er heel wat anders aan de hand zijn. Droge ogen, vermoeidheid en een verminderde focus zijn namelijk bekende, maar vaak niet herkende signalen van de overgang.
In Nederland zijn er zo’n 1,6 miljoen vrouwen in de overgang, waarvan 80% te maken krijgt met klachten. Uit onderzoek blijkt dat circa 34% van het ziekteverzuim onder werkende vrouwen tussen de 45 en 55 jaar overgangsgerelateerd is. Bovendien ervaren vrouwen in deze periode tot 30% minder belastbaarheid door symptomen zoals slecht slapen, energieverlies en concentratieproblemen.
Wat zegt wetenschappelijk onderzoek over droge ogen?
Internationaal wetenschappelijk onderzoek (zoals het bekende TFOS DEWS II Dry Eye Report over droge ogen) toont aan dat hormonale schommelingen tijdens de overgang een directe risicofactor zijn voor Dry Eye Disease (droge ogen).
Niet alleen de daling van oestrogeen speelt hierbij een rol, maar ook de afname van androgenen. Deze hormonen sturen namelijk de meibomklieren in je oogleden aan. Deze klieren maken het beschermende vetlaagje (meibum) van je traanfilm aan. Wanneer dit vetlaagje afneemt, verdampt je traanvocht veel sneller.
Dit leidt tot typische overgangsklachten aan de ogen: * Branderig en korrelig gevoel: alsof er een fijn laagje zand onder je oogleden zit. * Reflextranen: je ogen gaan paradoxaal genoeg overmatig tranen om de droogte te compenseren, maar deze tranen zijn van lage kwaliteit en verdampen snel. * Wazig zien en lichtgevoeligheid: vooral bij langdurig scherpen naar een beeldscherm onder felle kantoorverlichting.
Op een kantoor met airconditioning en kunstmatige luchtweerstand vallen deze symptomen extra snel op. Omdat weinig mensen deze link leggen, schuiven medewerkers de klachten al snel af op het gebouw of de thermostaat.
Concentratieverlies en “brain fog”:
wat zegt internationaal onderzoek?
Merk je naast droge ogen dat je op kantoor sneller de draad kwijtraakt, moeite hebt om op woorden te komen of rapporten drie keer moet herlezen? Je bent zeker niet de enige. Uit de grootschalige internationale SWAN-studie (Study of Women’s Health Across the Nation) en onderzoek van de University of Rochester blijkt dat 40% tot 60% van de vrouwen in de overgang tijdelijk te maken krijgt met verminderde concentratie en mentaal geheugenverlies (ook wel brain fog genoemd).
De oorzaak hiervan is biologisch heel goed te verklaren. In je brein zitten in de prefrontale cortex (het gebied voor focus, planning en verwerkingssnelheid) en de hippocampus (het geheugencentrum) namelijk ontzettend veel oestrogeenreceptoren. Wanneer je oestrogeenspiegel tijdens de perimenopauze sterk schommelt, krijgen deze breingebieden tijdelijk minder brandstof en ondersteuning.
Dit leidt tot herkenbare kantoorklachten: * Minder scherpte en trager verwerken: complexe taken of analyses kosten tijdelijk meer energie en tijd. * Woordvindingsproblemen: tijdens een vergadering of presentatie even niet op het juiste woord of de juiste naam kunnen komen. * Sneller mentaal vermoeid: na een paar uur intensief schermwerk voelt je hoofd snel “vol” of mistig.
Onderzoekers benadrukken gelukkig dat dit een tijdelijke, hormonale fase is en géén permanente achteruitgang van je cognitieve vermogen. Zodra je hormoonspiegel na de overgang weer stabiliseert, herstelt je mentale scherpte zich doorgaans gewoon weer.
Hoe ga je om met de overgang op het werk?
Tijdens de overgang verandert er veel in je lichaam en geest. Taken die je vroeger moeiteloos deed, kosten nu soms meer energie. Dat is helemaal niet vreemd, maar het kan wel onzeker maken.
Zo kun je ermee omgaan:
Herken de signalen: Wees lief voor jezelf en begrijp dat je klachten een biologische oorzaak hebben.
Neem kleine rustmomenten: Knipper bewust vaker als je naar je scherm kijkt. Neem korte pauzes om je ogen en hoofd rust te geven.
Pas je werkplek aan: Zet de helderheid van je beeldscherm wat lager. Gebruik eventueel bevochtigende oogdruppels zonder conserveermiddel.
Maak het bespreekbaar: Blijf er niet alleen mee rondlopen. Praat erover met een vertrouwde collega of bereid het gesprek met je leidinggevende voor.
Wat mag je van je werkgever verwachten?
De overgang is een normale levensfase. Aangezien zo’n 80% van de werkende vrouwen in deze fase klachten ervaart, hoef je dit niet alleen op te lossen. Volgens het Arboportaal van de Rijksoverheid heeft je werkgever immers de plicht om te zorgen voor een gezonde en veilige werkomgeving.
Steeds meer werkgevers en vakbonden leggen bovendien expliciete afspraken vast in de Collectieve Arbeidsovereenkomst (CAO) om de overgang op het werk bespreekbaar te maken en duurzame inzetbaarheid te stimuleren. Raadpleeg ook medische en praktische informatie via Thuisarts.nl/overgang.
Sectoren met CAO-afspraken over de overgang
In diverse grote Nederlandse sectoren zijn inmiddels CAO-afspraken gemaakt om werknemers die in de overgang zitten te ondersteunen:
Rijksoverheid (CAO Rijk): In het CAO-akkoord zijn afspraken gemaakt over bewustwording rond menopauze en menstruatie. Met het rijksbrede project ‘VerRIJK je kennis: Menstruatie & Overgang’ worden leidinggevenden en medewerkers voorgelicht.
Zorg & Welzijn (CAO Ziekenhuizen, VVT, GGZ & Jeugdzorg): Binnen deze zorg-CAO’s is afgesproken om het taboe te doorbreken en ruimte te bieden voor maatwerkafspraken over werkroosters en inzetbaarheid.
Schoonmaak & Universiteiten (CAO Schoonmaak & CAO NU): Vakbonden (zoals FNV en CNV) hebben in deze CAO’s afspraken verankerd over vitaliteit en het tijdig aanpassen van de werkbelasting bij overgangsklachten.
Levensfasebewust personeelsbeleid voor werkgevers
Voor HR-professionals en werkgevers is het inrichten van een levensfasebewust personeelsbeleid essentieel om waardevolle kennis en ervaren medewerksters te behouden. Een goed levensfasebewust beleid richt zich op:
Voorlichting en training: Leidinggevenden en HR-adviseurs scholing bieden, zodat zij overgangssignalen herkenbaar onderscheiden van een burn-out.
Open bedrijfscultuur: Het taboe doorbreken door de overgang op te nemen in het vitaliteits- en duurzaamheidsbeleid van de organisatie.
Praktische voorzieningen: Het aanbieden van interne workshops, toegang tot een erkende overgangsconsulent en flexibele werkvoorzieningen.
Wat kan jouw werkgever concreet bieden?
Of je nu wel of niet onder een specifieke CAO valt, dit mag je van je werkgever verwachten:
Een open luisterend oor: Ruimte om je gezondheid en belastbaarheid vertrouwelijk te bespreken met je leidinggevende, HR of de bedrijfsarts.
Flexibiliteit in werktijden: Ruimte om je werkdag soepeler in te delen als je door slecht slapen een moeilijke ochtend hebt.
Praktische aanpassingen aan je werkplek: Denk aan een koele of beter geventileerde werkplek, een beeldschermfilter tegen droge ogen of een rustige ruimte.
Tijdelijke aanpassing van taken: Samen kijken naar tijdelijke taakverlichting of aanpassing van je doelen als de werkdruk te zwaar voelt.
De rol van de bedrijfsarts bij overgang en verzuim
Soms lukt het niet om er samen met je leidinggevende uit te komen, of merk je dat je klachten zo ernstig worden dat verzuim dreigt. In dat geval is de bedrijfsarts een belangrijke bondgenoot.
Wanneer schakel je de bedrijfsarts in?
Je hoeft niet te wachten tot je je ziekmeldt. Als werknemer heb je wettelijk recht op een preventief spreekuur bij de bedrijfsarts. Schakel de bedrijfsarts in als: * Je merkt dat ernstige vermoeidheid, concentratieverlies of angst je dagelijkse werkzaamheden belemmeren en verzuim dreigt. * Het gesprek met je leidinggevende of HR moeizaam verloopt of als er onbegrip is over jouw klachten. * Je twijfelt of jouw verzuim door overgangsklachten of door een burn-out wordt veroorzaakt.
Wat kan de bedrijfsarts voor jou en je werkgever betekenen?
De bedrijfsarts heeft een medisch beroepsgeheim en kijkt onafhankelijk naar jouw situatie. Een bedrijfsarts kan: * Een juiste inschatting maken: Vaststellen dat jouw klachten hormonaal van aard zijn, waardoor onnodige ziektewet-trajecten of foute burn-out diagnoses worden voorkomen. * Formeel advies geven aan de werkgever: Een bindend advies uitbrengen over noodzakelijke werkplekaanpassingen, tijdelijke urenreductie of aangepaste taken om langdurig verzuim te voorkomen. * Doorverwijzen naar specialisten: Je gericht doorverwijzen naar een geaccrediteerde overgangsconsulent, gynaecoloog of leefstijlcoach.
Neem zelf de regie
Twijfel je of jouw kantoorklachten te maken hebben met de overgang? Praat erover met je leidinggevende of stap naar HR. Veel bedrijven bieden tegenwoordig ook workshops of begeleiding door een overgangsconsulent aan. Met de juiste informatie en goede afspraken over de overgang op het werk blijf je vol energie en met plezier je werk doen.